Houtbouw vraagt om een andere manier van ontwerpen

In de woonwijk Lincolnpark in Hoofddorp lag maandenlang een kaal bouwterrein. Tot er ineens beweging kwam. Vrachtwagens reden af en aan met enorme houten vloeren en wanden die rechtstreeks op hun plek werden gehesen. Een week later stond het complete casco van een sporthal overeind. Omwonenden verbaasden zich over het tempo. Geen maandenlange ruwbouw. Geen stapels stenen op de bouwplaats. Het gebouw leek bijna ineens verschenen.

Dat beeld zie je steeds vaker terug bij bouwprojecten. CLT- en HSB-elementen worden in de fabriek geprefabriceerd, inclusief sparingen, aansluitingen en detaillering. Op de bouwplaats draait het daarna vooral om montage. Minder natte bouw. Minder transport. Minder overlast. En vooral: minder fouten.

Waarom prefab houtbouw BIM belangrijker maakt

Prefab bouwen in hout groeit snel uit van niche naar serieuze bouwmethode voor woningen, scholen, sporthallen en andere grote gebouwen. Daarmee verandert ook het ontwerpproces van architecten. Bij prefab houtbouw moet het model vroeg in het proces al kloppen. Zit een sparing enkele centimeters verkeerd, dan gaat een compleet houten element opnieuw in productie. Prefabricage maakt BIM belangrijker dan ooit. Wie prefab wil bouwen, moet eerder, preciezer en meer datagedreven ontwerpen. Archicad helpt architecten om ontwerp, samenwerking en uitvoering overzichtelijk op elkaar af te stemmen.

Lees verder onder de afbeelding.

Waarom houtbouw snel groeit

De bouwsector staat voor een flinke opgave. Er moeten veel woningen bijkomen, terwijl tegelijk de CO₂-uitstoot omlaag moet en het tekort aan vakmensen toeneemt. Traditionele bouwmaterialen zoals beton en staal veroorzaken wereldwijd een groot deel van die uitstoot. Hout werkt anders. Onderzoeker en specialist in biobased bouwen Pablo van der Lugt stelt dat bomen tijdens de groei ongeveer één ton CO₂ per kubieke meter hout opnemen.

Ook het hoge tempo maakt houtbouw aantrekkelijk. Veel elementen worden vooraf onder gecontroleerde omstandigheden geproduceerd. Daardoor verschuift een groot deel van het werk van de bouwplaats naar de fabriek. BAM Wonen beschrijft prefab bouwen als een manier om sneller en voorspelbaarder te bouwen doordat veel werkzaamheden vooraf industrieel worden voorbereid.

Zodra ongeveer een kwart van de woningen in hout wordt gerealiseerd, groeit houtbouw door naar de nieuwe standaard
Pablo van der Lugt

Overheden sturen vaker op houtbouw

Overheden sturen bovendien steeds vaker op biobased bouwen. De overheid wil dat in 2030 minstens dertig procent van de nieuwbouwwoningen voor minstens dertig procent uit biobased materialen bestaat (Nationale Aanpak Biobased Bouwen). Binnen de Metropoolregio Amsterdam ondertekenden meer dan honderd partijen het Houtbouw Pact 2026–2030. Doel: twintig procent van de woningbouw realiseren in houtbouw en andere biobased oplossingen.

Voor architecten zijn dit geen abstracte ambities meer. Gemeenten nemen eisen rond CO₂-reductie, circulariteit en materiaalgebruik meer en meer mee in aanbestedingen. In de duurzaamheidsrapportage van LEVS architecten beschrijft het bureau hoe ongeveer 34 procent van hun woningbouwprojecten in regio Amsterdam uit houtbouw bestaat. Bij projecten die nu in ontwikkeling zijn, ligt dat percentage nog hoger. “De trend is ingezet, maar we zijn er nog niet,” schrijft LEVS in het rapport. Daarom neemt het bureau materiaalimpact al vroeg mee in het ontwerp. Pablo van der Lugt ziet de bouwsector richting een kantelpunt bewegen: “Zodra ongeveer een kwart van de woningen in hout wordt gerealiseerd, groeit houtbouw door naar de nieuwe standaard.”

Lees verder onder de afbeeldingen.

Wat prefab houtbouw verandert in het ontwerpproces

Bij traditionele bouw worden keuzes rond draagstructuur, detaillering en uitvoering relatief laat in het ontwerpproces gemaakt. Houtbouw vraagt om intensieve samenwerking tussen architect, ingenieur, producent en aannemer in een veel eerder stadium. Dat merkt ook SeARCH in Amsterdam, waar bijna de volledige projectportefeuille uit houtbouw bestaat. Architect Julius Oud: “We denken al in het voorlopig ontwerp na over hoe prefab onderdelen worden opgebouwd en samengevoegd.”

Voor basisschool Klein Amsterdam werkten ze met houten modules waarin vloeren, gevels en installaties al geïntegreerd waren. Daardoor ontstond een gebouw dat sneller gebouwd, aangepast en zelfs verplaatst kan worden. Bij Hotel Jakarta werden hele hotelkamers vooraf als modules voorbereid, inclusief delen van het interieur. SeARCH gebruikte daarvoor onder andere Hotlink Modules in Archicad, waarmee wijzigingen automatisch op alle vergelijkbare onderdelen worden doorgevoerd. “Dat werkt ideaal bij prefabricage,” aldus Julius.

Prefab houtbouw betekent niet automatisch dat gebouwen op elkaar gaan lijken. Juist doordat houten elementen digitaal worden voorbereid, ontstaat ruimte om varianten efficiënt uit te werken. Bij prefab beton hangt maatwerk meestal samen met kostbare mallen. Bij houtbouw kunnen architecten eenvoudiger variëren in vorm, indeling en gevelbeeld, terwijl de productie prefab blijft.

Het BIM-model is onze centrale waarheid waarin ontwerp, techniek, structuur en installaties bij elkaar komen
Stefan Prins

Hoe architecten BIM inzetten in prefab houtbouw

Bij prefab bouwen draait alles om precisie. Daarom werken steeds meer bureaus vanuit één BIM-model. Powerhouse Company deed dat bijvoorbeeld bij het Marga Klompé Building van Tilburg University, dat volledig uit massief hout werd opgetrokken. Architect Stefan Prins noemt het BIM-model “de centrale waarheid waarin ontwerp, techniek, constructie en installaties bij elkaar komen.” “Van hieruit konden we technische details en akoestiek vanaf het begin goed afstemmen met adviseurs,” vertelt Stefan.

Ook bij Lichtstad Architecten vormt die afstemming een belangrijk onderdeel van de werkwijze. “Voor Sporthal Lincolnpark kozen we voor maximale houtbouw, waarbij de hoofddraagconstructie, vloeren en gevels grotendeels uit hout bestaan”, zegt architect Maron Vondeling. “In de uitwerking gebruikten we onder andere Complex Profiles in Archicad voor samengestelde houten elementen en IFC-uitwisseling voor samenwerking met ingenieurs en adviseurs. Dat zorgde voor een snelle afstemming tussen disciplines. Door materiaalkeuzes en uitgangspunten daarnaast centraal vast te leggen via Keynotes, werkte iedereen vanuit dezelfde informatie.”

Materiaalkeuzes schuiven naar voren

Veel bureaus gebruiken BIM om de materiaalimpact inzichtelijk te maken. Bij ExMaterials begint die materiaalkeuze al in de eerste ontwerpfase. Voor project Mauritshoeve, dat grotendeels uit prefab CLT-elementen bestaat, werkt het bureau onder andere met hout, kalkhennep en vlas. “Voor ons zijn materialen geen sluitstuk van het ontwerp,” vertelt architect Jochem Alferink. Alle onderdelen van het project worden in Archicad gemodelleerd en gecontroleerd voordat ze in productie gaan. Architect, constructeur, aannemer en leveranciers baseren zich daarbij op hetzelfde BIM-model.Jochem: “Zo spreken we dezelfde taal.”

Lees verder onder de afbeeldingen.

Duurzaamheidsdata wordt onderdeel van het ontwerp

LIAG zet analyses rond materiaalgebruik structureel in bij circulaire projecten. Voor onderzoeksgebouw Bioma van Wageningen University & Research bleek uit materiaalstudies dat alleen een volledig houten casco voldoende was om de duurzaamheidsdoelstellingen te halen. “Archicad was cruciaal om die doelen concreet te maken”, vertelt architect Harmen de Groot. “In het gebouw blijft straks ongeveer 2600 ton CO₂ opgeslagen.”

Welke Archicad-tools houtbouw beheersbaar maken

Doordat prefab houtbouw veel informatie al vroeg samenbrengt, groeit ook het belang van slimme BIM-tools. Daarom ontwikkelde KUBUS de Houtbouwmodule binnen de KeyMember Editie van Archicad, afgestemd op de Nederlandse en Vlaamse praktijk. De module bevat onder andere standaard houtmaten, voorgedefinieerde wandopbouwen, slimme composites, voorbeeldconstructies en specifieke instellingen voor houtbouwprojecten. 

Daarnaast zijn binnen Archicad verschillende tools beschikbaar die materiaalgebruik en milieuscores al tijdens het ontwerpen inzichtelijk maken, zoals de DesignLCA, EcoDesigner STAR en de workflow voor Madaster. Graphic Override Combinations helpen daarnaast bij de controle van materiaaltypes, brandwerendheid, projectfasering en productiedata binnen het BIM-model.

Scholen, sporthallen en woongebouwen laten zien dat grootschalige houtbouw werkt. Tegelijk groeit het belang van goede BIM-data. Producenten gebruiken de digitale gegevens direct voor CNC-productie en uitvoerende partijen stemmen steeds meer af vanuit dezelfde informatiebron. Een verkeerd detail kan betekenen dat complete elementen opnieuw geproduceerd moeten worden of dat de montage stilvalt. Juist daardoor groeit BIM bij prefab houtbouw uit tot de directe schakel tussen ontwerp, productie en uitvoering.