Biobased bouwen naast Natura 2000-gebied – Hoe ExMaterials de Mauritshoeve ontwerpt

Aan de rand van de Loonse en Drunense Duinen, waar heidevelden, bossen en zandvlaktes elkaar afwisselen, groeit nu een nieuw ecosysteem. Graslanden maken plaats voor jonge fruit- en notenbomen, bessenstruiken, wortelgewassen en kruiden. In de komende jaren ontpopt dit terrein zich tot een voedselbos van 20 hectare. Midden in dat landschap – op een plek waar jarenlang een intensieve veehouderij stond – komt een nieuw gebouw: de Mauritshoeve. 

BIM-model als vertrekpunt van ontwerp

Het ontwerp van de hoeve komt van architect Jochem Alferink, oprichter van ExMaterials Architectuur. “We werken al onze projecten vanaf de eerste schets volledig in 3D uit in Archicad,” begint hij zijn verhaal. “Alle informatie over materiaal, constructie en detaillering wordt verzameld in één BIM-model. Dit vormt het vertrekpunt van het ontwerp en de samenwerking met andere partijen.” 

Ontwerpen vanuit materiaal en herkomst

Toen Jochem in 2018 ExMaterials oprichtte, wilde hij een bureau dat anders naar bouwen kijkt. Niet vanuit standaardmaterialen of vaste bouwmethodes, maar vanuit de oorsprong van het materiaal. “In de bouw gebruiken we veel producten waarvan we eigenlijk niet meer weten wat erin zit,” legt hij zijn benadering uit. “Ik wil begrijpen waar materialen vandaan komen, welke impact ze hebben en hoe ze bijdragen aan de kwaliteit en beleving van het gebouw. We richten ons op innovatieve projecten waarin we concreet laten zien hoe je milieubewust kunt bouwen. Verantwoord – biobased – materiaalgebruik en architectonische kwaliteit gaan daarbij hand in hand.”

Biobased materiaalkeuzes voor Mauritshoeve

De materiaalkeuzes voor de Mauritshoeve sluiten nauw aan bij de visie van ExMaterials. In het gebouw worden onder meer hout, kalkhennep en vlas toegepast. Volgens Jochem begint die keuze al vroeg in het ontwerpproces. “Voor ons zijn materialen geen sluitstuk van het ontwerp,” zegt hij. “We nemen ze vanaf het begin mee. In Archicad kunnen we vervolgens precies zien hoe constructie, detaillering en materialisering samenkomen.”

Bouw ruikt naar pasgemaaid gras

“Natuurlijke grondstoffen hebben verrassend veel voordelen”, gaat Jochem verder. “Hout slaat CO₂ op. Vlas en hennep reguleren vocht en dragen bij aan een gezond binnenklimaat. Dat verschil is al merkbaar tijdens de bouw. Wordt er met hout, kalkhennep, vlas en leemstuc gewerkt, dan ruikt het er naar pasgemaaid gras in plaats van naar verf of chemische producten. Dat voelt prettig. Ik word er blij van.” 

Lees verder onder de afbeelding.

Maquette van de constructie van de Mauritshoeve.

Biodiversiteit en voedselproductie

Het terrein rond de Mauritshoeve wordt door Stichting Juniper ontwikkeld als voedselbos. Dit is een ecosysteem waarin verschillende vegetatielagen door elkaar groeien. Alle lagen samen vormen een natuurlijk netwerk waarin de planten elkaar versterken, zonder gebruik van bestrijdingsmiddelen.
“Het bos stimuleert biodiversiteit en produceert tegelijk voedsel voor mens en dier”, beschrijft Jochem. “Door de eetbare bodembedekkers, herstelt het bodemleven zich. Er ontstaat een rijk leefgebied voor insecten, vogels en kleine dieren. Na enkele jaren kan de opbrengst ook echt geoogst worden.”

De Mauritshoeve als ontmoetingsplek

De Mauritshoeve krijgt een centrale functie op het terrein. Hier komen woningen voor de beheerders van het voedselbos, gastenverblijven voor bezoekers en onderzoekers, en ruimtes voor bijeenkomsten en educatie. Ook komt er een lunchroom met een landwinkel waar producten uit het voedselbos worden verkocht. De architectuur van het gebouw verwijst subtiel naar de traditionele Brabantse vierkantsboerderij. Rond een binnentuin liggen verschillende volumes die samen een compact geheel vormen.

Ontworpen volgens circulaire principes

Met een houten draagconstructie, wanden en dak-elementen van biobased materialen en demontabele verbindingen is de Mauritshoeve ontworpen volgens circulaire principes. “De natuurlijke materialen zijn hernieuwbaar,” zegt Jochem. “Het hout komt bijvoorbeeld uit duurzaam beheerde bossen, waar het bosvolume zelfs toeneemt.” Omdat het gebouw demontabel wordt opgebouwd, kunnen de verschillende bouwelementen in de toekomst relatief eenvoudig uit elkaar worden gehaald en opnieuw worden toegepast. In het BIM-model ligt die informatie vast. “In Archicad zien we precies waar bepaalde materialen zijn toegepast en hoe de onderdelen samenkomen in het gebouw,” legt Jochem uit. “Dat maakt het later ook makkelijker om elementen te hergebruiken.”

Iedere partij werkt in hetzelfde projectmodel. Daardoor zie je meteen waar dingen botsen en kun je ze samen oplossen voordat er gebouwd wordt
Jochem Alferink

Precisie voor prefab houtbouw

De Mauritshoeve wordt grotendeels opgebouwd uit CLT. Deze massieve houten constructie-elementen worden prefab geproduceerd en later op de bouwplaats gemonteerd. “Bij prefab kun je je weinig afwijkingen veroorloven. Alles moet kloppen”, zegt Jochem. “Als een element een paar centimeter verkeerd zit, past het al niet.” Met het gedetailleerde 3D-model in Archicad bereik je die precisie. “We bouwen het gebouw eigenlijk eerst digitaal,” legt Jochem uit. “Alle onderdelen worden uitgewerkt en gecontroleerd voordat ze in productie gaan en op de bouwplaats worden gemonteerd.”

Samenwerken in één BIM-model

Het gehele project wordt ontwikkeld door een bouwteam waarin verschillende partijen samenwerken: architect (ExMaterials), aannemer (Banbouw), constructeur (BreedID), houtleverancier (Arcon), installateurs (ISL installatie en Connectro) en leverancier van dak-elementen (IsoVlas). Iedere discipline werkt vanuit hetzelfde projectmodel. Deelmodellen worden via IFC uitgewisseld en gecoördineerd, onder andere met BIMcollab. Volgens Jochem zorgt dat voor een andere manier van samenwerken: “Eventuele conflicten tussen de verschillende expertises zijn al in de ontwerpfase zichtbaar. Daardoor verloopt de afstemming tussen de verschillende partijen een stuk efficiënter. Omdat iedereen naar hetzelfde model kijkt, spreken we dezelfde taal.”

Lees verder onder de afbeelding.

Het terras van de Mauritshoeve.

Het ontwerp ervaren met BIMx

Het 3D-model speelt ook een belangrijke rol in de communicatie met opdrachtgevers. “Bij ExMaterials werken we daarom graag met BIMx ”, vertelt Jochem. “Veel mensen vinden het lastig om een gebouw uit tekeningen te begrijpen. Met deze tool kunnen ze – als in een game – door het ontwerp bewegen en het gebouw echt ervaren. Ruimtes, zichtlijnen en materialen worden zo veel tastbaarder.” Met een VR-bril is dat effect nog sterker. Je loopt letterlijk door het toekomstige gebouw en krijgt een duidelijk beeld van hoe het straks aanvoelt.”

Ontwerpen met zonstudies in Archicad

Qua klimaat streeft ExMaterials in het ontwerp naar een eenvoudige balans: in de winter zoveel mogelijk zonlicht binnenlaten en in de zomer oververhitting voorkomen. Met behulp van de analysetool EcoDesigner STAR in Archicad onderzocht het team de invloed van de bezonning op het gebouw. Op basis daarvan werden de plaatsing en afmetingen van de overstekken nauwkeurig bepaald. “Door de zonstand goed te analyseren kun je het gebouw passief laten meewerken”, licht Jochem toe. “In de winter kan de zon diep het gebouw binnenvallen, terwijl de overstekken in de zomer juist voor schaduw zorgen.”

Veel mensen vinden het lastig om een gebouw uit tekeningen te begrijpen. Met BIMx kunnen ze – als in een game – door het ontwerp bewegen en het gebouw echt ervaren
Jochem Alferink

Bouwen naast een Natura 2000-gebied

De Mauritshoeve ligt direct naast het Natura 2000-gebied van de Loonse en Drunense Duinen. Daardoor gelden er strikte eisen voor de uitvoering van het project. “Hoe korter de bouwtijd dankzij prefab houten elementen en hoe natuurlijker de materialen, hoe kleiner de impact op de omgeving,” zegt Jochem. “Hiermee kun je heel precies werken en tegelijk de belasting van het gebied beperkt houden.”

Een gebouw dat met het landschap meegroeit

De komende jaren ontwikkelt het voedselbos zich stap voor stap verder. De eerste bouwactiviteiten rondom de Mauritshoeve staan gepland voor eind 2026. Voor Jochem laat het project zien dat architectuur en natuur elkaar versterken. “De natuur heeft een enorme intelligentie,” zegt hij. “Als ontwerpers kunnen we daar veel van leren. Denk aan hoe planten samenwerken in een ecosysteem of hoe bomen vanzelf reageren op zon en wind. Als je die principes vertaalt naar architectuur – bijvoorbeeld door materialen bewust te kiezen of zon en schaduw in het ontwerp mee te nemen – ontstaan gebouwen die met hun omgeving samenwerken in plaats van ertegenin.”